Wanneer slaat de energiecrisis om in een recessie?
- Redactie
- 1 uur geleden
- 6 minuten om te lezen
In het kort:
Energieprijzen voor gas en olie stijgen momenteel fors door geopolitieke spanningen.
Hogere energieprijzen drukken de koopkracht, verhogen kosten voor bedrijven en kunnen via renteverhogingen de economie afremmen.
Een recessie ontstaat vooral als prijsstijgingen lang aanhouden, samenkomen met zwakke export en beperkt worden opgevangen door beleid.
De wereldwijde energiemarkt staat opnieuw onder zware druk. De directe aanleiding ligt in het Midden Oosten, waar de Straat van Hormuz vrijwel volledig is geblokkeerd. Dit smalle water vormt een cruciale doorgang voor ongeveer een vijfde van de wereldwijde olie en vloeibaar gas.
Door de blokkade ligt een groot deel van de export stil, wat volgens het Internationaal Energieagentschap (IEA) leidt tot een zeer grote verstoring op de oliemarkt. De impact is direct zichtbaar in de prijzen. Sinds het uitbreken van het conflict is de olieprijs met meer dan de helft gestegen. De gasprijs reageert nog heftiger en is bijna verdubbeld. Dat verschil is geen toeval. Waar olievoorraden strategisch worden aangelegd en overheden buffers hebben opgebouwd sinds de crises in de jaren zeventig, ontbreekt zo’n structureel systeem grotendeels voor gas.
De Europese gasprijs is in de afgelopen maanden meer dan verdubbeld:
Europa voelt de gevolgen direct, al is de situatie anders dan in 2022. Toen leidde het wegvallen van Russisch gas tot extreme prijsstijgingen, waarbij gasprijzen tot vier keer hoger lagen dan nu. Inmiddels is de afhankelijkheid van Rusland sterk afgebouwd en koopt Nederland meer energie uit onder meer de Verenigde Staten. Toch blijft Europa kwetsbaar, omdat het nu moet concurreren met Aziatische landen om dezelfde energiebronnen.
De onzekerheid zit niet alleen in prijzen, maar ook in de duur van de verstoring. Energie installaties zijn complex en kunnen niet zomaar opnieuw worden opgestart. Als de blokkade aanhoudt, kan het maanden duren voordat de productie en levering weer op het oude niveau liggen. Ondertussen lopen de kosten voor huishoudens en bedrijven op, vaak met vertraging doordat energiecontracten eerder zijn vastgelegd.
Op straatniveau wordt die druk al flink gevoeld. Brandstofprijzen bereiken recordhoogtes en ondernemers rekenen brandstoftoeslagen door. Economen verwachten bovendien dat de effecten zich langzaam door de hele economie verspreiden. Volgens berekeningen kan het tot vele maanden duren voordat hogere energieprijzen volledig zichtbaar worden in bijvoorbeeld voedselprijzen, diensten en lonen.
Wat is een recessie en waarom energie zo belangrijk is
Een recessie wordt meestal gedefinieerd als een periode waarin de economie krimpt, vaak zichtbaar in twee opeenvolgende kwartalen van dalend bruto binnenlands product. Dat klinkt technisch, maar in de praktijk betekent het minder productie, lagere bestedingen en terughoudendheid bij bedrijven.
Momenteel laat de Nederlandse economie nog lichte groei zien:
Energie speelt daarin een sleutelrol, omdat het een basisvoorwaarde is voor vrijwel alle economische activiteit. Zonder energie draaien fabrieken niet, rijden vrachtwagens niet en blijven huizen koud. Wanneer energieprijzen plots stijgen, werkt dat als een schok door de hele economie.
Economen onderscheiden vier manieren waarop zo’n schok doorwerkt
Economen onderscheiden vier belangrijke kanalen waarlangs zo’n energieschok de economie raakt. Deze mechanismen versterken elkaar vaak, waardoor de impact groter en langduriger kan zijn dan op het eerste gezicht lijkt.
Ten eerste stijgen de kosten voor bedrijven. Energie is een belangrijke productiefactor, vooral in sectoren zoals chemie, staal en glastuinbouw. Hogere prijzen drukken de winstmarges en kunnen ertoe leiden dat productie wordt teruggeschroefd of zelfs stilgelegd.
Ten tweede daalt de koopkracht van huishoudens. Hogere energierekeningen laten minder ruimte over voor andere uitgaven. In Nederland vormen consumentenbestedingen een groot deel van de economie. Als mensen minder uitgeven aan horeca, kleding of reizen, vertraagt de economische groei.
Advertorial
In zulke periodes wordt het voor veel huishoudens en bedrijven relevanter om tijdelijk financiële buffers bewust te positioneren. Zeker wanneer volatiliteit toeneemt, speelt de manier waarop spaargeld rendeert een steeds grotere rol.
Raisin RenteBoost is een tijdelijke actie waarbij je op een vrij opneembare Duitse spaarrekening de eerste 3 maanden lang een gegarandeerde rente van 2,85% p.j. krijgt, beschermd onder het Europese garantiestelsel. Je spaargeld blijft dagelijks opvraagbaar en je kunt vrij storten en opnemen. Na deze periode kun je via één Raisin-account verder sparen bij meer dan 50 Europese banken, met actuele variabele rentes tot 1,92% p.j., of kiezen voor spaardeposito’s met looptijden van één maand tot tien jaar en rentes tot 3,25% p.j.
Ten derde reageren centrale banken. Als energieprijzen leiden tot hogere inflatie, zoals eerder gebeurde, verhogen centrale banken vaak de rente om die inflatie te bestrijden. Dat maakt lenen duurder, remt investeringen en zet de huizenmarkt onder druk.
Ten vierde ontstaat onzekerheid. Bedrijven stellen investeringen uit omdat ze niet weten hoe prijzen zich ontwikkelen. Dit zogenoemde afwachteffect kan de economie verder afremmen, los van de directe kostenstijging.
Wanneer slaat een energiecrisis om in een recessie?
Niet elke stijging van energieprijzen leidt automatisch tot een recessie. Het hangt af van een aantal duidelijke voorwaarden.
De eerste factor is de omvang en snelheid van de prijsstijging
Historisch onderzoek laat zien dat vooral plotselinge en extreme stijgingen gevaarlijk zijn. De gasprijsstijging van meer dan 600 procent in 2021 en 2022 is daar een voorbeeld van. De huidige stijging is fors, maar nog minder extreem. Toch kan verdere escalatie dit snel veranderen.
De Nederlandse gasprijs de afgelopen vijf jaar:
De tweede factor is hoe afhankelijk een economie is van energie
Nederland heeft relatief veel energie intensieve industrie. Dat betekent dat prijsstijgingen hier harder doorwerken dan in landen met een meer dienstgerichte economie.
De derde factor is de mogelijkheid om over te schakelen naar alternatieven
Op korte termijn is die flexibiliteit beperkt. Huishoudens kunnen niet zomaar hun energieverbruik drastisch aanpassen en bedrijven kunnen productieprocessen niet direct veranderen. Daardoor komt de klap van hogere prijzen vrijwel volledig terecht bij consumenten en bedrijven.
De vierde factor is de internationale context
Nederland is een open economie die sterk afhankelijk is van export. Als tegelijkertijd landen zoals Duitsland in een economische neergang belanden, neemt de vraag naar Nederlandse producten af. Dat versterkt de impact van een energiecrisis.
Nederland tussen prijsdruk en economische veerkracht
Op dit moment lijkt Nederland nog niet direct richting een recessie te bewegen, ondanks de stijgende energieprijzen. Dat komt deels door de relatief sterke financiële positie van huishoudens en bedrijven. Nederland kan de hogere prijzen voorlopig beter opvangen dan armere landen rondom de wereld, waar prijsstijgingen direct tot tekorten leiden.
Daarnaast spelen overheidsmaatregelen een belangrijke rol. Tijdens de vorige energiecrisis werden steunpakketten ingezet om huishoudens te beschermen tegen extreme prijsstijgingen. Zulke maatregelen kunnen de directe impact verzachten en voorkomen dat de consumptie abrupt instort.
Toch zijn er duidelijke risico’s. De huidige gasvoorraden raken uitgeput en moeten deze zomer opnieuw worden aangevuld. Als prijzen hoog blijven, kan dat leiden tot aanzienlijk hogere energierekeningen in de winter. Bovendien stijgen energieprijzen vaak sneller dan ze dalen, waardoor de pijn langer aanhoudt.
Ook bedrijven staan onder druk. Ondernemers die afhankelijk zijn van brandstof zien hun kosten dagelijks veranderen. In sectoren met dunne marges kan dat snel leiden tot verliesgevende activiteiten. Als bedrijven investeringen uitstellen of personeel niet uitbreiden, kan dat de economische groei remmen.
De koppeling tussen energiecrisis en recessie
De kernvraag is wanneer de huidige energiecrisis daadwerkelijk omslaat in een recessie, en het antwoord daarop ligt niet in één enkele oorzaak maar in het samenspel van meerdere factoren die elkaar versterken. Allereerst moeten energieprijzen niet alleen stijgen, maar ook langdurig hoog blijven. Zodra dat langer dan twee kwartalen aanhoudt, beginnen de financiële buffers van zowel huishoudens als bedrijven zichtbaar te slijten. Consumenten houden de hand op de knip omdat een groter deel van het inkomen opgaat aan energie, terwijl bedrijven gedwongen worden om kosten te besparen, investeringen uit te stellen of zelfs productie terug te schroeven.
Tegelijkertijd speelt het monetaire beleid een cruciale rol. Wanneer centrale banken ingrijpen met renteverhogingen om de inflatie te beteugelen, wordt geld lenen duurder. Dit remt niet alleen de investeringsdrang van bedrijven, maar zet ook druk op de woningmarkt en consumptie. De economie krijgt dan een dubbele klap: hogere kosten door energie en minder economische activiteit door strenger financieel beleid.
Momenteel houdt de ECB de rente in de Eurozone nog stabiel op 2,15%:
Daar komt bij dat Nederland sterk afhankelijk is van internationale handel. Als de energiecrisis zich niet beperkt tot Europa, maar ook belangrijke handelspartners raakt, valt een deel van de buitenlandse vraag weg. Minder export betekent direct minder groei, wat de binnenlandse economische vertraging verder verdiept.
Tot slot kan structurele schade aan de energievoorziening het omslagpunt versnellen. Wanneer infrastructuur langdurig uitvalt of geopolitieke spanningen escaleren, blijft het aanbod van energie beperkt en onzeker. Dat vertraagt het herstel en vergroot de kans dat een tijdelijke schok zich ontwikkelt tot een langdurige economische neergang, waarbij het vertrouwen van zowel consumenten als bedrijven blijvend wordt aangetast.
De huidige situatie bevat elementen van al deze risico’s, maar nog niet in extreme mate. De prijzen stijgen, maar er zijn nog geen echte tekorten. Overheden hebben ervaring opgedaan met eerdere crises en kunnen ingrijpen. Tegelijkertijd is de geopolitieke situatie onvoorspelbaar en kan een verdere escalatie het beeld snel laten kantelen. De energiemarkt bevindt zich daarmee op een kantelpunt. Zolang de verstoringen tijdelijk blijven en beleidsmakers snel reageren, kan de schade beperkt blijven tot lagere groei. Maar als prijsstijgingen aanhouden, buffers uitgeput raken en internationale vraag afneemt, kan dezelfde energiecrisis zich ontwikkelen tot een bredere economische terugval die dieper ingrijpt in de Nederlandse economie dan op dit moment zichtbaar is.
