Damen eist 4,7 miljard maar Duitsland heeft ook een rekening
In het kort
Damen verlangt bijna €4,7 miljard van Duitsland nadat Berlijn het F126-fregattenproject heeft stopgezet. Dat bedrag is een gerapporteerde contractuele vordering, geen toegewezen schadevergoeding. De Duitse overstap naar acht kleinere MEKO-fregatten kost vóór een schikking naar schatting €13,9 miljard, inclusief €2,3 miljard die al aan F126 is uitgegeven. Boven een betaling van ongeveer €4,1 miljard verdwijnt de berekende besparing tegenover de officiële F126-raming van €18 miljard.
De brief die op 1 oktober bekend werd, maakt het conflict vooral concreter. Volgens berichtgeving die de brief heeft ingezien noemt Damen Naval €4.679.663.394 netto aan contractuele betalings- en vrijwaringsclaims. Daarnaast houdt de werf aanvullende schadeclaims open, zonder daar al een bedrag aan te koppelen.
Dat onderscheid is belangrijk. Een rekening kan economisch relevant zijn voordat een rechter of schikking bepaalt wat werkelijk verschuldigd is, maar zij mag niet als nieuwe Duitse overheidsuitgave worden geboekt. Tegelijk kan Berlijn de claim niet negeren: ieder miljard dat Duitsland uiteindelijk betaalt, verkleint het prijsvoordeel van de overstap met precies hetzelfde miljard.
Het gaat bovendien niet om twee identieke pakketten. De zes F126-schepen zijn groter en voor andere missies ontworpen dan de acht MEKO A-200-schepen waarmee Duitsland verder wil. Een vergelijking in euro’s laat zien waar de financiële grens ligt, maar zegt niet automatisch welk pakket militair meer waarde levert. Lees ook hoe defensiegroei doorwerkt naar bedrijven en beleggers.
De claim is geen vonnis
De formulering in de brief draait om betalings- en vrijwaringsverplichtingen uit het contract. Dat is juridisch iets anders dan een schadevergoeding die een rechter al heeft vastgesteld. Damen stelt dat Duitsland zelf tekort is geschoten en dat de overheid in juni 2024 nog twee extra fregatten bestelde terwijl de vertragingen bekend waren. In die lezing kan Berlijn zich niet eenvoudig beroepen op vertraging om zonder afrekening te vertrekken.
Duitsland kijkt daar anders naar. Bij de beëindiging op 24 juni stelde het Duitse ministerie van Defensie dat Damen de afgesproken planning en financiële kaders niet kon halen. Het project kampte volgens Berlijn met forse vertraging, enorme kostenstijging en risico’s die niet langer verantwoord waren. Die argumenten kunnen Duitsland een basis geven voor eigen tegenvorderingen of voor een lagere schikking, maar de precieze contractbepalingen zijn niet openbaar.
Damen noemde de stop een week later onverwacht en plotseling. De werf wees op nieuwe, deels onbeproefde eisen en latere wijzigingsverzoeken. Dat kan verklaren waarom kosten en planning verslechterden, maar bewijst nog niet wie juridisch verantwoordelijk is. Het sterkste redelijke tegenargument tegen de claim is daarom simpel: als Damen wezenlijke contractuele mijlpalen niet haalde, kan een groot deel van het bedrag wegvallen of worden verrekend.
Duitsland wilde een duur project stoppen
De oorspronkelijke overeenkomst uit 2020 bedroeg ongeveer €10 miljard voor zes fregatten wanneer de opties zouden worden gebruikt. De raming liep daarna sterk op. De Bundeswehr zette de verwachte rekening voor zes F126-schepen uiteindelijk rond €18 miljard. Een onderzochte overdracht van het project aan een andere Duitse werf kwam volgens de regeringspersconferentie zelfs op €18,8 miljard uit, inclusief reeds verricht werk.
Berlijn koos daarom voor acht MEKO A-200-fregatten. De eerste vier zijn geraamd op €6,3 miljard en de optie voor vier extra op €5,3 miljard. Samen is dat €11,6 miljard. Tel daar de ongeveer €2,3 miljard bij op die al aan F126 is uitgegeven, dan staat de overstap vóór afwikkeling op €13,9 miljard. Verzonken kosten zijn uitgaven die niet terugkomen, ongeacht welke keuze daarna wordt gemaakt.
De grove besparing is dan €18,0 miljard minus €13,9 miljard, of €4,1 miljard. Dat bedrag is niet hetzelfde als extra begrotingsruimte vandaag. De €2,3 miljard is al betaald en de €11,6 miljard wordt over meerdere jaren besteed. Bovendien verschillen aantallen, capaciteit, bewapening en opleverdata. Voor de beoordeling van de claim is €4,1 miljard wel de beslissende grens: daarboven is de overstap op deze kale vergelijking niet goedkoper meer.
De besparing verdwijnt boven 4,1 miljard
De omgekeerde economische vraag is nuttiger dan de vraag of €4,7 miljard veel is. Hoeveel kan Duitsland aan Damen betalen voordat het prijsvoordeel volledig wegvalt? De formule is €18,0 miljard minus €2,3 miljard reeds uitgegeven minus €11,6 miljard vervanging. De uitkomst is €4,1 miljard. De volledige gemelde vordering ligt daar ongeveer €580 miljoen boven.
Een volledig toegewezen vordering zou de rekenkundige totaalrekening brengen op €18,58 miljard. Dat is €0,58 miljard meer dan de officiële F126-raming van €18 miljard. Vergeleken met de €18,8 miljard kostende overdrachtsvariant blijft de overstap nog €0,22 miljard lager. De keuze van het referentiepunt verandert dus het antwoord, en geen van beide vergelijkingen corrigeert voor verschil in militair vermogen of timing.
Het rekenvoorbeeld in maand- en jaartermen is illustratief. Deel €18,58 miljard door acht begrotingsjaren, dan is dat bruto ongeveer €2,32 miljard per jaar of €193,5 miljoen per maand. Er is geen netto huishoudbedrag, omdat defensieaankopen via de algemene begroting worden betaald en belastingen niet één op één aan dit project zijn gekoppeld. De vereenvoudiging negeert rente, btw-behandeling, industriële terugvloei, inflatie en fasering. Per 83,6 miljoen inwoners is de schaal ongeveer €222, geen persoonlijke aanslag.
Wie profiteert en wie betaalt
Damen en zijn toeleveranciers profiteren wanneer Duitsland een substantieel bedrag erkent, omdat dat reeds gemaakt werk en afwikkelingskosten kan dekken. Het bedrag is geen zuivere winst. Er staan ontwerpwerk, bestelde onderdelen, onderaannemers, personeel en mogelijk andere verplichtingen tegenover. Zonder inzicht in de kostenbasis valt niet te zeggen welk deel als marge bij Damen achterblijft.
De MEKO-opdracht verschuift werk naar TKMS en de bijbehorende keten. Duitsland probeert tegelijk sneller schepen te krijgen: de eerste MEKO zou eind 2029 komen en daarna ongeveer iedere negen maanden een volgend schip. Dat schema is een doel, geen garantie. Een snellere levering kan operationele waarde hebben, maar alleen als ontwerp, werven, personeel en wapensystemen de planning ook halen.
De Duitse belastingbetaler draagt uiteindelijk de budgettaire rekening, maar niet iedere inwoner in gelijke mate. Hogere inkomens en bedrijven betalen via het belastingstelsel meer, terwijl werknemers en regio’s met defensie-industrie juist inkomen ontvangen. Nederland heeft een gemengd belang. Een hoge vergoeding helpt een Nederlandse werf en zijn keten, maar een lang conflict kan vertrouwen in grensoverschrijdende defensieprojecten schaden en capaciteit vasthouden die elders nodig is.
Drie uitkomsten voor de Duitse rekening
Een basisscenario kan niet worden afgeleid uit openbare processtukken, omdat het contract en de juridische posities grotendeels gesloten zijn. Daarom zijn de drie paden geen kansverdeling maar gevoeligheidsanalyse. Ze nemen alleen het betaalde deel van de gemelde vordering mee en houden de andere posten gelijk.
In het lage pad betaalt Duitsland niets aan Damen. De totale overstap blijft dan €13,9 miljard, €4,1 miljard onder de F126-raming. In het middenpad wordt de helft van €4,6797 miljard betaald: €2,3398 miljard. De totaalrekening wordt dan €16,2398 miljard, afgerond €16,24 miljard, zodat nog €1,76 miljard van het prijsverschil overblijft.
In het hoge pad wordt de volledige gemelde vordering betaald. De totaalrekening wordt €18,5797 miljard, afgerond €18,58 miljard. Dat is €0,58 miljard boven de €18 miljard. In geen van de paden zijn aanvullende schadeclaims, Duitse tegenvorderingen, rente, proceskosten of nieuwe kostenstijgingen bij MEKO verwerkt. Zodra een van die posten materieel wordt, verschuift de uitkomst één op één.
Het oordeel hangt af van het contract
De claim maakt de Duitse beslissing niet automatisch verkeerd. Zonder betaling lijkt de overstap op papier ongeveer €4,1 miljard goedkoper en levert zij twee extra, zij het kleinere, schepen op. Maar de financiële buffer is kleiner dan de kop “€4,7 miljard” doet vermoeden: bij volledige betaling is de kale besparing weg. Dat maakt de juridische afwikkeling economisch net zo belangrijk als de nieuwe scheepsorder.
Voor beleggers is de directe beursimpact beperkt omdat Damen niet beursgenoteerd is. De relevantere signalen lopen via de orderportefeuilles en marges van beursgenoteerde defensieleveranciers, de snelheid waarmee Duitsland contracten kan vervangen en de bereidheid van overheden om ontwikkelrisico te delen. Een claim zegt nog niets over kasstromen totdat er een schikking, vonnis of betaling volgt.
Ons oordeel verandert door drie soorten nieuw bewijs. Het eerste is een openbaar contractueel oordeel dat vastlegt wie de vertraging veroorzaakte. Het tweede is een getekende schikking met een betaalbaar bedrag. Het derde is een nieuwe, vergelijkbare raming van beide scheepspakketten inclusief bewapening, onderhoud en opleverdata. Tot die tijd is €4,1 miljard de bruikbare economische grens en €4,68 miljard vooral de inzet van een hard onderhandelingsconflict.
Omslag: Boris Pistorius, de Duitse minister van Defensie die de stop van het F126-project toelichtte. Archieffoto uit augustus 2024. Foto: McNamara via Wikimedia Commons, CC BY 4.0.
Opmerkingen